કાનૂન અને ભાષા વચ્ચેનો આંતરછેદ

– યથાંશ જોશી

(This blog is the fifth in the series of blogs that JILS will publish in various vernacular languages as a part of its initiative to mark the International Mother Language Day.)

(The author would like to extend special thanks and mention to Mr. Gautam Patel for his invaluable help in reviewing the following write up.)

આજે જે પણ કાનૂન અને કાયદા અસ્તિત્વમાં છે તે બાબતની વિચારસરણી આપણે અંગ્રેજોથી મેળવેલી  છે, જે લોકો એ 200 વર્ષ સુધી ભારતવર્ષ ઉપર શાસન કર્યું. આ દેશ પર તેમની પકડ અને નિયંત્રણનું વિસ્તરણ કરતી વખતે, અંગ્રેજોને સમજાયું કે વેપાર અને વાણિજ્યના પરિણામે ઉત્પન્ન થતા વિવાદોને હલ કરવા માટે જેમ ઇંગ્લેન્ડમાં અદાલતો અને  કાયદાની વ્યવસ્થા છે તેમ ભારતમાં પણ કરવાની જરૂર છે. જેના પરિણામ સ્વરૂપે ભારતમાં સામાન્ય કાયદો લાવવામાં આવ્યો. તથા મુખ્ય રાજ્યોમાં કોર્ટ વ્યવસ્થા શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ સામાન્ય કાયદાને ‘common law’ કહેવામાં આવે છે.

જોકે સામાન્ય કાયદો એ અંગ્રેજી અદાલતોનો વારસો હતો અને તેથી તેની શરૂઆત અને માળખું અંગ્રેજીમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું. તેથી, જે કોઈ ઈંગ્લીશ કાનૂની સિસ્ટમ અથવા અધ્યયન કાયદાના ભાગ બનવાની ઈચ્છા રાખતા હતા, તેઓને અંગ્રેજીમાં નિપુણતા મેળવવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ બચ્યો ન હતો. તે જમાનાથી આવેલા તમામ મોટા કાયદા, કરારો, વાટાઘાટો, યોગ્ય ઉપકર્ણો અને ગુનાહિત અને સિવિલ કાર્યવાહીની સંહિતાને અંગ્રેજીમાં ઘડવામાં આવ્યા હતા અને આ સંરચનાએ તેમાં ભાગ લેવા માટે ફક્ત અંગ્રેજી બોલતા લોકોને સક્ષમ બનાવ્યા હતા. વસાહતી પ્રભુત્વને કારણે તે બદલવા માટેના કોઈ પ્રયત્નો કરી શકાયા ન હતા, તેના બદલે અંગ્રેજી શીખવાનું અને પછી કાયદાકીય પ્રણાલીમાં પ્રેક્ટીસ અથવા તેમાં શામેલ થવું વધુ અનુકૂળ લાગ્યું.

આજે તે ખરેખર દુઃખદ છે કે, અંગ્રેજી બોલતા ખાસ પસંદ કરેલા વર્ગના વર્ચસ્વને કારણે કાનૂની ક્ષેત્ર પ્રતિબંધિત બની ગયું છે. સ્થાનિક શિક્ષણ અને સ્થાનિક ભાષાઓને મહત્વ આપતા પ્રયાસો મુખ્યત્વે નિમ્નસ્તરના અને નિંદાપાત્ર બને છે, તેમ છતાં, કાનૂની શિક્ષણને વધુ વ્યાપક અને સહભાગી બનાવવાના ઉદ્દેશ્યના વિસ્તરણમાં અંગ્રેજી શિક્ષણના મહત્વને સમજવું ખૂબ જરૂરી છે, જે વર્તમાન સમયની જરૂરિયાત છે. અંગ્રેજીની ઇન્ટરફેસ વિના કાયદેસર શિક્ષણને  ન્યાય  આપી શકતો નથી. તે દલીલ અત્યંત પાયા વગરની છે, કાનૂની શિક્ષણને બહુવિધિ ભાષાઓમાં સહાયક બનાવવા માટેની પહેલ અને અસરકારક પ્રયત્નો કોઈપણ રીતે વધારવા આવશ્યક છે.

The author, Yathansh Joshi, is currently a 2nd Year B.A. LLB. (Hon.) student at the National University of Juridical Sciences (NUJS), Kolkata.